TRẺ ĐÃ MẮC TAY CHÂN MIỆNG CÓ BỊ LẠI KHÔNG? CÓ CẦN DÙNG KHÁNG SINH KHÔNG?

“Con vừa khỏi tay chân miệng, liệu có thể mắc lại không?” hay “Trẻ bị tay chân miệng có cần uống kháng sinh để nhanh khỏi?” là những câu hỏi khiến nhiều phụ huynh băn khoăn. Trên thực tế, trẻ đã từng mắc tay chân miệng vẫn có thể tái mắc bệnh, trong khi kháng sinh không có tác dụng điều trị vi rút gây bệnh. Hiểu đúng về khả năng tái nhiễm và nguyên tắc điều trị sẽ giúp cha mẹ chăm sóc trẻ an toàn, tránh sử dụng thuốc không cần thiết và chủ động phòng ngừa biến chứng.

1. Trẻ đã mắc tay chân miệng có thể bị lại không?

Tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm do nhiều loại vi rút thuộc nhóm Enterovirus gây ra, thường gặp ở trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ dưới 5 tuổi.

Một số tác nhân gây bệnh thường gặp gồm Coxsackievirus A16, Coxsackievirus A6 và Enterovirus A71 (EV-A71).

Sau khi mắc bệnh, cơ thể trẻ có thể hình thành miễn dịch đối với loại vi rút đã gây nhiễm. Tuy nhiên, khả năng miễn dịch này không bảo vệ hoàn toàn trước tất cả các loại vi rút gây tay chân miệng.

Vì vậy, trẻ đã từng mắc bệnh vẫn có thể bị tay chân miệng lần thứ hai, thậm chí nhiều lần.

Điều cha mẹ cần ghi nhớ: Mắc tay chân miệng một lần không đồng nghĩa với việc trẻ sẽ được miễn dịch suốt đời đối với căn bệnh này.

2. Vì sao trẻ có thể mắc tay chân miệng nhiều lần?

Có ba nguyên nhân quan trọng.

Thứ nhất, bệnh do nhiều loại vi rút khác nhau gây ra.

Một trẻ từng mắc tay chân miệng do Coxsackievirus A16 vẫn có thể mắc bệnh trong lần tiếp xúc sau với một loại vi rút khác, chẳng hạn Coxsackievirus A6 hoặc EV-A71.

Thứ hai, trẻ nhỏ có nguy cơ tiếp xúc với nguồn lây cao. Tại nhà trẻ, trường mầm non và các khu vui chơi, trẻ thường xuyên tiếp xúc gần, sử dụng chung đồ chơi hoặc đưa tay, đồ vật vào miệng. Những thói quen này tạo điều kiện thuận lợi cho vi rút lây truyền.

Thứ ba, khả năng thực hiện vệ sinh cá nhân của trẻ còn hạn chế. Trẻ nhỏ chưa có thói quen rửa tay đúng cách, đặc biệt sau khi đi vệ sinh và trước khi ăn.

Do đó, nếu gia đình và nhà trường không duy trì các biện pháp phòng bệnh, trẻ vẫn có nguy cơ tái nhiễm.

3. Mắc tay chân miệng lần thứ hai có nặng hơn lần đầu không?

Mức độ nghiêm trọng của bệnh phụ thuộc vào nhiều yếu tố như loại vi rút gây bệnh, đáp ứng của cơ thể, tình trạng sức khỏe của trẻ và diễn biến lâm sàng.

Một số trẻ tái mắc có biểu hiện nhẹ, nhưng cũng có trường hợp xuất hiện biến chứng nguy hiểm.

Đặc biệt, EV-A71 là một trong những tác nhân có liên quan đến các trường hợp tay chân miệng nặng, bao gồm biến chứng thần kinh, tim mạch và hô hấp.

Tuy nhiên, không thể chỉ dựa vào số lần mắc bệnh để dự đoán mức độ nặng. Dù mắc lần đầu hay tái mắc, trẻ đều cần được theo dõi đúng cách và đánh giá kịp thời khi xuất hiện dấu hiệu bất thường.

4. Trẻ mắc tay chân miệng có cần dùng kháng sinh không?

Thông thường, trẻ mắc tay chân miệng không cần sử dụng kháng sinh. Nguyên nhân là bệnh do vi rút gây ra, trong khi kháng sinh được sử dụng để điều trị các bệnh nhiễm khuẩn phù hợp. Kháng sinh không có tác dụng tiêu diệt vi rút gây tay chân miệng, không giúp các bóng nước nhanh biến mất và không có tác dụng phòng ngừa biến chứng thần kinh do bệnh.

Việc tự ý sử dụng kháng sinh có thể gây ra những hậu quả không mong muốn như:

Tiêu chảy, buồn nôn hoặc rối loạn tiêu hóa.

Phản ứng dị ứng với thuốc.

Làm gia tăng tình trạng kháng kháng sinh.

Gây tốn kém chi phí điều trị không cần thiết.

Vì vậy, cha mẹ không nên tự mua kháng sinh khi thấy trẻ sốt, loét miệng hoặc nổi bóng nước. Kháng sinh chỉ được sử dụng khi bác sĩ xác định hoặc nghi ngờ có nhiễm khuẩn kèm theo và có chỉ định điều trị phù hợp.

5. Nếu không dùng kháng sinh, bệnh tay chân miệng được điều trị như thế nào?

Hiện nay, điều trị tay chân miệng chủ yếu tập trung vào chăm sóc hỗ trợ, giảm triệu chứng, theo dõi diễn biến và phát hiện sớm biến chứng.

Đối với những trường hợp được bác sĩ đánh giá đủ điều kiện chăm sóc tại nhà, cha mẹ cần thực hiện các biện pháp sau:

Hạ sốt và giảm đau đúng cách

Khi trẻ sốt hoặc đau miệng, có thể sử dụng thuốc hạ sốt, giảm đau phù hợp theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc nhân viên y tế.

Không tự ý tăng liều, phối hợp nhiều loại thuốc hoặc sử dụng aspirin để hạ sốt cho trẻ.

Bảo đảm dinh dưỡng và bù đủ nước

Các vết loét trong miệng có thể khiến trẻ đau, bỏ ăn hoặc bỏ bú.

Cho trẻ ăn thức ăn mềm, dễ nuốt, không quá nóng.

Chia thành nhiều bữa nhỏ.

Tránh thức ăn cay, chua hoặc cứng gây kích ứng vết loét.

Khuyến khích trẻ uống đủ nước.

Tiếp tục cho trẻ bú mẹ nếu trẻ còn bú.

Nếu trẻ không uống được, tiểu ít, môi khô hoặc có dấu hiệu mất nước, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để được đánh giá.

Giữ vệ sinh cơ thể và khoang miệng

Vệ sinh nhẹ nhàng, giữ da sạch, không tự ý chọc vỡ các bóng nước.

Không sử dụng các loại thuốc bôi, thuốc xịt miệng hoặc thuốc gây tê tại chỗ khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.

Theo dõi và tái khám đúng hẹn

Cha mẹ cần quan sát nhiệt độ, giấc ngủ, khả năng ăn uống, hành vi, vận động và nhịp thở của trẻ.

Đặc biệt, các biến chứng có thể xuất hiện trong những ngày đầu mắc bệnh, thường gặp khoảng ngày thứ 2 đến ngày thứ 5.

Việc tái khám cần thực hiện theo hướng dẫn của bác sĩ, không chờ đến lịch hẹn nếu trẻ có dấu hiệu cảnh báo.

6. Những sai lầm cha mẹ cần tránh khi điều trị tay chân miệng

Tự ý sử dụng kháng sinh: Kháng sinh không điều trị được vi rút gây bệnh. Chỉ sử dụng khi có chỉ định của bác sĩ.

Cho rằng trẻ đã từng mắc bệnh sẽ không mắc lại. Miễn dịch sau nhiễm không bảo vệ hoàn toàn trước tất cả các loại vi rút gây tay chân miệng.

Chủ quan khi trẻ ít bóng nước hoặc không sốt cao. Mức độ tổn thương ngoài da không phản ánh đầy đủ nguy cơ biến chứng.

Tự ý sử dụng thuốc bôi, thuốc xịt hoặc các phương pháp dân gian. Một số chế phẩm có thể gây kích ứng, tác dụng phụ hoặc làm chậm việc thăm khám.

Không theo dõi trẻ sau khi hết sốt: Hết sốt là dấu hiệu thuận lợi nhưng không đủ để khẳng định trẻ đã hoàn toàn hết nguy cơ chuyển nặng.

Không tái khám đúng hướng dẫn: Tay chân miệng có thể diễn biến nhanh, vì vậy cần theo dõi sát và tái khám theo chỉ định.

7. Dấu hiệu nào cần đưa trẻ mắc tay chân miệng đến bệnh viện ngay?

Dù trẻ mắc bệnh lần đầu hay tái mắc, cha mẹ cần đặc biệt cảnh giác với những biểu hiện sau:

1. Sốt cao liên tục, khó hạ: Trẻ sốt từ 39°C trở lên, đặc biệt khi sốt kéo dài hoặc đáp ứng kém với thuốc hạ sốt đúng liều.

2. Giật mình chới với bất thường: Trẻ giật mình đột ngột khi bắt đầu ngủ, đang ngủ hoặc khi thức, đặc biệt nếu lặp lại nhiều lần.

3. Quấy khóc liên tục, khó dỗ: Trẻ bứt rứt, kích thích hoặc có thay đổi hành vi bất thường.

4. Run tay chân, đi loạng choạng: Trẻ có biểu hiện bất thường về vận động, mất thăng bằng hoặc yếu chi.

5. Nôn nhiều, mệt lả: Trẻ nôn nhiều lần, ăn uống kém, giảm hoạt động hoặc có dấu hiệu mất nước.

6. Thở nhanh, thở bất thường hoặc khó thở: Có thể là biểu hiện của biến chứng hô hấp, tuần hoàn.

7. Li bì, giảm đáp ứng, co giật hoặc rối loạn ý thức: Là những dấu hiệu đặc biệt nguy hiểm.

Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nào, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay. Nếu trẻ khó thở, tím tái, co giật hoặc rối loạn ý thức, cần gọi cấp cứu 115 hoặc đưa trẻ đến cơ sở cấp cứu gần nhất.

8. Làm thế nào để hạn chế nguy cơ trẻ mắc tay chân miệng lần nữa?

Vì trẻ có thể tái mắc bệnh, các biện pháp phòng ngừa cần được duy trì thường xuyên, kể cả khi trẻ đã từng mắc tay chân miệng.

Cha mẹ cần:

Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng và nước sạch, đặc biệt trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh và sau khi thay tã.

Vệ sinh đồ chơi, dụng cụ ăn uống và các bề mặt thường xuyên tiếp xúc.

Không cho trẻ dùng chung khăn mặt, cốc uống nước hoặc vật dụng cá nhân với người mắc bệnh.

Hạn chế để trẻ tiếp xúc gần với người đang mắc tay chân miệng.

Hướng dẫn trẻ giữ vệ sinh cá nhân phù hợp với độ tuổi.

Phối hợp với nhà trường trong phát hiện sớm, cách ly và phòng chống lây nhiễm.

Về vắc xin, một số quốc gia đã triển khai vắc xin phòng bệnh do EV-A71. Tuy nhiên, vắc xin này không phòng ngừa được tất cả các loại vi rút gây tay chân miệng. Cha mẹ cần tham khảo cơ sở y tế về tình trạng cấp phép, chỉ định và khả năng tiếp cận vắc xin tại Việt Nam.

9. Bệnh viện Sản Nhi Vĩnh Phúc khuyến cáo

Tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm thường gặp ở trẻ nhỏ, có thể mắc nhiều lần do các loại vi rút khác nhau.

Phần lớn trẻ mắc bệnh diễn biến nhẹ và hồi phục sau khoảng 7–10 ngày. Tuy nhiên, một số trường hợp có thể xuất hiện biến chứng nguy hiểm, đòi hỏi được phát hiện và xử trí kịp thời.

Cha mẹ cần ghi nhớ ba nguyên tắc quan trọng:

Một là, trẻ đã mắc tay chân miệng vẫn có thể mắc lại. Không chủ quan trong việc phòng bệnh.

Hai là, không tự ý sử dụng kháng sinh. Tay chân miệng là bệnh do vi rút, việc dùng thuốc cần tuân thủ chỉ định của bác sĩ.

Ba là, theo dõi sát diễn biến bệnh. Đặc biệt chú ý các dấu hiệu như giật mình chới với, sốt cao khó hạ, run chi, li bì, khó thở hoặc co giật.

HIỂU ĐÚNG VỀ BỆNH – SỬ DỤNG THUỐC HỢP LÝ – CHỦ ĐỘNG PHÒNG NGỪA TÁI NHIỄM LÀ NHỮNG YẾU TỐ QUAN TRỌNG GIÚP BẢO VỆ SỨC KHỎE TRẺ EM.