RỐI LOẠN NÓI LẮP Ở TRẺ EM: NHẬN BIẾT SỚM – CAN THIỆP ĐÚNG – PHÒNG NGỪA HIỆU QUẢ
Rối loạn nói lắp là gì?
Rối loạn nói lắp (stuttering) là một rối loạn lời nói đặc trưng bởi tình trạng lặp lại, kéo dài các âm, vần hoặc từ, kèm theo hiện tượng ngập ngừng, dừng lại đột ngột, làm gián đoạn nhịp điệu và sự trôi chảy của phát âm. Đây là rối loạn chức năng giao tiếp thường gặp ở trẻ nhỏ và có thể ảnh hưởng đến sự phát triển ngôn ngữ, tâm lý và hòa nhập xã hội nếu không được can thiệp đúng cách.
Các khảo sát dịch tễ tại châu Âu và Bắc Mỹ ghi nhận tỷ lệ nói lắp khoảng 1% dân số chung. Phần lớn trường hợp khởi phát trong giai đoạn phát triển ngôn ngữ sớm, đặc biệt ở nhóm tuổi mẫu giáo và tiểu học.
Nguyên nhân gây rối loạn nói lắp
Nói lắp là rối loạn đa yếu tố, bao gồm sự tương tác giữa yếu tố sinh học, thần kinh và tâm lý – môi trường.
Yếu tố di truyền đóng vai trò quan trọng, khi trẻ có tiền sử gia đình nói lắp thường có nguy cơ cao hơn.
Ở góc độ thần kinh, một số nghiên cứu cho thấy sự biệt hóa chưa hoàn thiện hoặc bất thường chức năng của bán cầu não ưu thế liên quan đến kiểm soát vận động lời nói và xử lý ngôn ngữ.
Về mặt tâm lý – học tập, nói lắp có thể hình thành như phản ứng thích nghi đối với giai đoạn nói chưa lưu loát trong thời thơ ấu. Áp lực giao tiếp, lo âu, căng thẳng hoặc môi trường giáo dục thiếu hỗ trợ có thể làm trầm trọng triệu chứng.
Từ quan điểm điều khiển học, phát âm là chuỗi đáp ứng vận động – cảm giác phức tạp. Khi chuỗi đáp ứng này bị rối loạn, hiện tượng nói lắp có thể xuất hiện.
Dấu hiệu và chẩn đoán rối loạn nói lắp
– Nói lắp thường xuất hiện trong độ tuổi từ 18 tháng đến 9 tuổi, với 2 đỉnh khởi phát là 2-3,5 tuổi và 5-7 tuổi.
– Một số trẻ nói lắp có một số vấn đề khác về ngôn ngữ như rối loạn phát âm và rối loạn ngôn ngữ diễn đạt.
– Tiến triển dần dần qua các giai đoạn gồm sự lặp lại phụ âm đầu tới toàn bộ một từ đứng đầu câu hoặc các từ dài.
– Trẻ có thể đọc, hát bình thường.
– Tiến triển qua 4 giai đoạn:
+ Giai đoạn 1: trước khi đi học. Rối loạn mang tính chất giai đoạn. Khả năng phục hồi lớn.
+ Giai đoạn 2: thời kỳ tiểu học. Rối loạn trở thành dai dẳng, ít có thời gian trẻ nói chuyện được bình thường.
+ Giai đoạn 3: giai đoạn muộn của thời thơ ấu hay giai đoạn sớm của vị thành niên. Trong giai đoạn này, tật nói lắp đến và đi trong những hoàn cảnh nhất định như trả bài trong lớp, sử dụng điện thoại, nói chuyện với người lạ.
+ Giai đoạn 4: giai đoạn muộn của thời niên thiếu và tuổi trưởng thành. Người nói lắp thường sợ những từ ngữ hay hoàn cảnh nhất định nào đó mà họ biết mình hay nói lắp, dẫn đến tránh né hay nói loanh quanh để tránh nói lắp. Nói lắp có thể đi kèm với các hành vi biểu hiện của lo âu như nháy mắt, máy cơ, run, giật môi.
Chẩn đoán rối loạn nói lắp cần được bác sĩ thăm khám, đánh giá lâm sàng và kết luận dựa trên tiêu chuẩn chuyên môn. Theo ICD-10, rối loạn nói lắp được xác định khi:
(1) tình trạng nói với đặc điểm lặp lại thường xuyên hoặc kéo dài âm/âm tiết/từ, hoặc ngập ngừng với nhiều điểm dừng, mang tính dai dẳng và tái diễn, đủ mức gây gián đoạn rõ rệt sự trôi chảy của ngôn ngữ;
và (2) thời gian tồn tại của rối loạn tối thiểu 03 tháng.
Điều trị rối loạn nói lắp
Nguyên tắc điều trị là đánh giá toàn diện trẻ và gia đình, can thiệp sớm, phối hợp đa chuyên ngành giữa nhi khoa, phục hồi chức năng, tâm lý và ngôn ngữ trị liệu. Đồng thời cần phát hiện và điều trị các rối loạn phối hợp như lo âu, trầm cảm hoặc tăng động giảm chú ý.
Các biện pháp can thiệp không dùng thuốc bao gồm luyện kiểm soát tốc độ nói, cải thiện sự trơn tru khi chuyển âm, tăng khả năng tự tin giao tiếp, kết hợp tập thở, thư giãn và điều chỉnh nhịp điệu lời nói. Gia đình đóng vai trò quan trọng trong việc tạo môi trường giao tiếp tích cực, không gây áp lực hoặc gián đoạn khi trẻ đang nói.
Trong một số trường hợp đặc biệt, bác sĩ có thể cân nhắc phối hợp điều trị bằng thuốc nhằm kiểm soát lo âu, rối loạn cảm xúc hoặc bệnh lý phối hợp. Việc sử dụng thuốc phải do bác sĩ chuyên khoa trực tiếp thăm khám, chỉ định, theo dõi và điều chỉnh. Tuyệt đối không tự ý mua thuốc, không tự ý sử dụng hoặc thay đổi phác đồ cho trẻ.
Tiên lượng và biến chứng
Khoảng 50–80% trẻ nói lắp có thể hồi phục tự nhiên, đặc biệt khi được phát hiện và can thiệp sớm.
Trường hợp nói lắp kéo dài có thể ảnh hưởng đến sự tự tin, quan hệ xã hội, kết quả học tập và định hướng nghề nghiệp trong tương lai.
Phòng ngừa rối loạn nói lắp
Gia đình nên tạo môi trường giao tiếp thoải mái, cho trẻ đủ thời gian để nói, tránh ngắt lời hoặc phê bình khi trẻ nói chưa trôi chảy.
Theo dõi các dấu hiệu cảnh báo sớm như lặp từ thường xuyên, ngập ngừng kéo dài hoặc trẻ có biểu hiện căng thẳng khi giao tiếp.
Điều quan trọng nhất trong dự phòng nói lắp là nhận biết sớm và can thiệp sớm cho một trẻ có những dấu hiệu cảnh báo. Tuy nhiên không dễ để phân biệt được giữa nói không lưu loát bình thường và tật nói lắp, do vậy cha mẹ và thầy cô giáo cần phải biết về những dấu hiệu cảnh báo ở trẻ nhỏ như thường xuyên lặp từ và ngập ngừng khi nói, cảm thấy căng thẳng khi nói chuyện.
Khi cha mẹ bắt đầu cảm thấy lo lắng về tình trạng nói lắp của trẻ, cần cho trẻ đi khám và can thiệp sớm.
Thông tin tư vấn – đặt lịch khám tại Bệnh viện Sản Nhi Vĩnh Phúc
Phụ huynh có thể đưa trẻ đến Bệnh viện Sản Nhi Vĩnh Phúc để được khám, đánh giá với các bác sĩ chuyên khoa Nhi, chuyên khoaTâm bệnh – Phục hồi chức năng.
Trẻ sẽ được đánh giá toàn diện và xây dựng kế hoạch can thiệp phù hợp “cá thể hóa” theo từng trẻ và từng giai đoạn.
Thông tin liên hệ đặt lịch khám tại BỆNH VIỆN SẢN NHI VĨNH PHÚC
Hotline CSKH: 0911.553.115
Hotline Cấp cứu 24/7: 0859.873.115
Địa chỉ: Km số 9, đường tránh Vĩnh Yên, xã Tề Lỗ, tỉnh Phú Thọ
Fanpage | Zalo | YouTube: Bệnh Viện Sản Nhi Vĩnh Phúc
