VIÊM PHẾ QUẢN Ở TRẺ EM – NGUYÊN NHÂN, CHẨN ĐOÁN VÀ ĐIỀU TRỊ

1. Đại cương

Viêm phế quản ở trẻ em là tình trạng viêm cấp hoặc mạn tính của niêm mạc phế quản, gây phù nề, tăng tiết nhầy, cản trở lưu thông khí. Bệnh đặc biệt phổ biến ở trẻ dưới 5 tuổi, chỉ đứng sau nhiễm khuẩn hô hấp trên trong tổng số bệnh lý hô hấp gặp ở trẻ nhỏ. [1]

Bệnh thường xuất hiện vào mùa đông – xuân, đa phần tự giới hạn trong 1–2 tuần. Tuy nhiên, một số trẻ có thể diễn tiến nặng thành viêm tiểu phế quản, viêm phổi hoặc hen khò khè tái phát. [2]

2. Nguyên nhân gây viêm phế quản ở trẻ em

2.1. Nguyên nhân nhiễm trùng

Virus là nguyên nhân hàng đầu, đặc biệt ở trẻ nhỏ:

RSV (Respiratory Syncytial Virus) – nguyên nhân chính ở trẻ <2 tuổi
Virus cúm A/B
Parainfluenza
Adenovirus
Rhinovirus
Metapneumovirus người

Tỷ lệ vi khuẩn đơn độc gây viêm phế quản cấp ở trẻ thấp (<10%). Một số tác nhân thường gặp:

Mycoplasma pneumoniae, Chlamydia pneumoniae (trẻ lớn)
Bordetella pertussis (ho gà) – đặc biệt ở trẻ chưa tiêm chủng đầy đủ [3]

2.2. Nguyên nhân không nhiễm trùng

Hít phải khói thuốc lá, khói bếp, ô nhiễm bụi mịn
Cơ địa dị ứng hoặc hen phế quản tiềm ẩn
Trào ngược dạ dày – thực quản, nhất là ở trẻ nhũ nhi

3. Sinh lý bệnh

Tác nhân gây bệnh xâm nhập qua đường hô hấp → bám vào tế bào biểu mô → gây phù nề, sung huyết và tăng tiết nhầy.

Virus làm hoại tử tế bào có lông chuyển, giảm khả năng làm sạch chất nhầy.
Phản ứng viêm gây co thắt phế quản, gây khò khè, ran rít.
Ở trẻ nhỏ, đường thở hẹp → chỉ cần phù nề nhẹ đã gây tắc nghẽn rõ rệt. [4]

4. Triệu chứng lâm sàng và cận lâm sàng

4.1. Triệu chứng lâm sàng

Khởi phát: ho khan, sổ mũi, đau họng, có thể sốt
Sau 2–3 ngày: ho tăng, có đờm, khò khè, nặng ngực
Trẻ nhỏ: bú kém, mệt mỏi, thở nhanh, rút lõm lồng ngực

Khám thực thể:

Ran ẩm, ran rít lan tỏa
Không có dấu hiệu đông đặc (gợi ý viêm phổi)

Cảnh báo chuyển nặng: sốt >39°C, thở nhanh, SpO₂ <95%, ran nổ hoặc ran khu trú → nghĩ đến viêm phổi. [5]

4.2. Cận lâm sàng

Công thức máu: bạch cầu bình thường hoặc tăng nhẹ
CRP/Procalcitonin: bình thường hoặc tăng nhẹ
X-quang phổi: tăng đậm nhu mô, dày thành phế quản, không có ổ đông đặc
PCR test virus: xác định tác nhân (RSV, cúm…)

5. Điều trị viêm phế quản ở trẻ em

5.1. Nguyên tắc điều trị

Đảm bảo thông khí – chống suy hô hấp
Điều trị triệu chứng là chính
Chỉ dùng kháng sinh khi có bằng chứng nhiễm khuẩn
Xử trí biến chứng nếu có

5.2. Điều trị cụ thể

a. Hạ sốt – giảm ho

Paracetamol 10–15 mg/kg/lần khi sốt >38,5°C
Sirô thảo dược hoặc long đờm nhẹ (ambroxol, acetylcystein)
Tránh thuốc ho ức chế mạnh như codein ở trẻ nhỏ

b. Giảm co thắt phế quản

Salbutamol khí dung hoặc xịt MDI 2–3 lần/ngày nếu có khò khè

c. Kháng sinh (chỉ khi có chỉ định)

Dùng khi:

Sốt cao kéo dài >3 ngày
CRP, bạch cầu tăng
X-quang gợi ý bội nhiễm vi khuẩn

Lựa chọn:

Amoxicillin
Macrolid (azithromycin/clarithromycin) nếu nghi Mycoplasma/Chlamydia

d. Chăm sóc hỗ trợ

Cho trẻ uống đủ nước, hút mũi bằng nước muối sinh lý
Giữ ấm đường thở
Theo dõi sát: thở nhanh, bỏ bú, tím tái → cần nhập viện ngay

6. Phòng bệnh

Tiêm chủng đầy đủ: cúm, ho gà, sởi
Rửa tay – đeo khẩu trang khi ho/hắt hơi
Tránh khói thuốc lá, khói bụi
Dinh dưỡng hợp lý, tăng đề kháng bằng sữa mẹ
Giữ phòng thoáng – tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột

7. Tiên lượng và theo dõi

Đa số trẻ hồi phục trong 7–10 ngày. Khoảng 10–20% có thể tái phát hoặc tiến triển thành viêm tiểu phế quản, đặc biệt ở trẻ sinh non và trẻ có cơ địa dị ứng. [6]

Cần tái khám khi: