Rối loạn động tác định hình ở trẻ em: Nhận biết sớm – Chẩn đoán đúng – Can thiệp an toàn

Nhiều cha mẹ cảm thấy lo lắng khi thấy con thường xuyên lắc lư người, vỗ tay theo nhịp, xoắn tóc, cắn móng tay hoặc thậm chí đập đầu.

Một số hành vi có thể chỉ là thói quen sinh lý tạm thời ở trẻ nhỏ, tuy nhiên nếu những động tác này lặp lại kéo dài, tăng dần về tần suất, khó kiểm soát hoặc gây nguy cơ tổn thương, đó có thể là biểu hiện của rối loạn động tác định hình – một dạng rối loạn hành vi cần được đánh giá sớm bởi bác sĩ chuyên khoa.

Việc nhận biết đúng giúp cha mẹ tránh lo lắng quá mức nhưng cũng không bỏ sót các dấu hiệu nguy hiểm, từ đó can thiệp kịp thời để bảo vệ an toàn và sự phát triển của trẻ.

Rối loạn động tác định hình là gì?

Động tác định hình là những động tác lặp đi lặp lại có chủ ý, thường theo nhịp. Các hành vi này có thể xuất hiện ở trẻ em bình thường, nhưng thường gặp với tần suất cao hơn ở trẻ có rối loạn phát triển lan tỏa hoặc chậm phát triển tâm thần.

Rối loạn động tác định hình được hiểu là tình trạng trẻ xuất hiện các động tác:

Tự ý
Lặp đi lặp lại
Có khuôn mẫu, thường có nhịp
Không mang chức năng rõ ràng
Không phải là biểu hiện của một bệnh lý thần kinh hay tâm thần khác

Nguyên nhân rối loạn động tác định hình

Nguyên nhân được xem xét trên nhiều khía cạnh:

Yếu tố phát triển – thần kinh

Sự chưa hoàn thiện trong kiểm soát vận động và hành vi.
Một số rối loạn phát triển làm tăng nguy cơ xuất hiện hành vi lặp lại.

Yếu tố di truyền

Một số hội chứng di truyền hiếm có thể kèm hành vi tự gây tổn thương.
Một số hành vi định hình (ví dụ cắn móng tay) có thể gặp trong cùng gia đình.

Yếu tố tâm lý – xã hội

Một số hành vi như đập đầu có thể liên quan đến tình trạng bị bỏ bê, thiếu kích thích hoặc căng thẳng tâm lý.

Một số hành vi định hình ở trẻ nhỏ có thể là sinh lý và tự hết; tuy nhiên nếu kéo dài hoặc tiến triển nặng, cần được đánh giá chuyên môn.

Dấu hiệu nhận biết thường gặp

Nhóm hành vi ít nguy hiểm

Lắc lư thân mình, lắc đầu
Vỗ tay, chéo ngón tay
Xoắn tóc, rứt tóc
Cắn móng tay

Các hành vi này có thể xuất hiện sớm, đa số mức độ nhẹ.

Nhóm hành vi nguy hiểm

Đập đầu lặp đi lặp lại
Tự tát vào mặt
Chọc vào mắt
Cắn vào tay, môi hoặc các bộ phận khác

Những hành vi này có thể gây tổn thương mô mềm, nhiễm trùng thứ phát và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe trẻ.

Chẩn đoán rối loạn động tác định hình

Chẩn đoán dựa vào đâu?

Việc chẩn đoán chủ yếu dựa trên thăm khám lâm sàng và đánh giá trực tiếp của bác sĩ chuyên khoa. Bác sĩ sẽ:

Quan sát đặc điểm, tần suất và mức độ lặp lại của các động tác
Khai thác tiền sử phát triển, môi trường sống và hành vi của trẻ
Đánh giá mức độ ảnh hưởng đến sinh hoạt, học tập và an toàn

Các thang đánh giá tâm lý – phát triển được sử dụng để hỗ trợ lượng giá và theo dõi, không phải là tiêu chí chẩn đoán duy nhất.

Vai trò của xét nghiệm cận lâm sàng

Hiện nay không có xét nghiệm đặc hiệu để chẩn đoán rối loạn động tác định hình. Các xét nghiệm chỉ được chỉ định nhằm:

Loại trừ nguyên nhân thực thể
Đánh giá rối loạn phối hợp khi cần

Có thể bao gồm: xét nghiệm máu, siêu âm, điện tim, trắc nghiệm tâm lý, điện não đồ, chụp hình ảnh học khi có chỉ định lâm sàng.

Chẩn đoán phân biệt

Cần phân biệt với:

Rối loạn tic
Rối loạn ám ảnh – nghi thức
Rối loạn vận động khác

Điều trị rối loạn động tác định hình

Nguyên tắc điều trị

Kết hợp can thiệp hành vi và điều trị y khoa khi cần thiết
Điều trị các rối loạn phối hợp (lo âu, trầm cảm, tự kỷ…)
Phòng ngừa nguy cơ gây tổn thương

Can thiệp hành vi

Củng cố hành vi tích cực bằng khen thưởng
Huấn luyện giao tiếp chức năng
Kỹ thuật đảo ngược thói quen
Vận động trị liệu, hoạt động trị liệu

Điều trị bằng thuốc

Trong một số trường hợp đặc biệt, bác sĩ có thể chỉ định thuốc nhằm kiểm soát hành vi tự gây tổn thương hoặc rối loạn phối hợp.

Việc sử dụng thuốc bắt buộc phải theo y lệnh của bác sĩ. Gia đình tuyệt đối không tự ý dùng thuốc cho trẻ.

Phòng ngừa nguy cơ

Hạn chế các yếu tố gây chấn thương
Theo dõi sát hành vi nguy hiểm
Can thiệp sớm khi có dấu hiệu nặng lên

Tiên lượng và phòng bệnh

Phần lớn trẻ có các hành vi theo nhịp nhẹ sẽ giảm dần khi lớn lên. Tuy nhiên, các trường hợp hành vi kéo dài, thường xuyên, tự gây tổn thương có tiên lượng dè dặt hơn và cần theo dõi lâu dài.

Hiện chưa có biện pháp phòng bệnh đặc hiệu, nhưng phát hiện sớm và can thiệp kịp thời giúp giảm nguy cơ biến chứng và cải thiện chất lượng sống cho trẻ.

Khi nào nên đưa trẻ đi khám?

Phụ huynh nên đưa trẻ đi khám khi:

Hành vi lặp lại kéo dài trên 1 tháng
Tần suất ngày càng tăng
Có nguy cơ gây tổn thương
Ảnh hưởng sinh hoạt, học tập, giao tiếp
Gia đình lo lắng hoặc không kiểm soát được hành vi

Liên hệ khám tại Bệnh viện Sản Nhi Vĩnh Phúc

Phụ huynh có thể đưa trẻ đến Bệnh viện Sản Nhi Vĩnh Phúc để được khám, đánh giá với các bác sĩ chuyên khoa Nhi, chuyên khoaTâm bệnh – Phục hồi chức năng.

Trẻ sẽ được đánh giá toàn diện và xây dựng kế hoạch can thiệp phù hợp.

Thông tin liên hệ đặt lịch khám tại BỆNH VIỆN SẢN NHI VĨNH PHÚC

Hotline CSKH: 0911.553.115

Hotline Cấp cứu 24/7: 0859.873.115

Địa chỉ: Km số 9, đường tránh Vĩnh Yên, xã Tề Lỗ, tỉnh Phú Thọ

Fanpage | Zalo | YouTube: Bệnh Viện Sản Nhi Vĩnh Phúc

Tài liệu tham khảo
Quyết định số 2058/QĐ-BYT Ngày 14 tháng 05 năm 2020 của Bộ trưởng Bộ Y tế) Về việc ban hành tài liệu chuyên môn “Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị một số rối loạn tâm thần thường gặp.